Het Midden-Oosten op scherp: wat staat er economisch op het spel?

De afgelopen dagen sprong vooral energie in het oog. De gasprijs opende maandag fors hoger en piekte in de loop van de dag circa +50%, nadat Qatar – een spil in de wereldwijde LNG-markt – tijdelijk de productie stillegde na Iraanse aanvallen op energie-installaties. Donderdagochtend stond de gasprijs zelfs al 60% hoger sinds de start van de oorlog. Ook de olieprijs klom richting het hoogste niveau in ruim een jaar, omdat de markt opnieuw een geopolitieke risicopremie inprijsde. Op de aandelenmarkten zagen we schommelingen: in de VS werd een terugval van ongeveer 2% later deels weer goedgemaakt, terwijl Europese beurzen nauwelijks herstelden. Die eerste bewegingen zijn geen toeval. Energie reageert zo scherp omdat één plek in het bijzonder het wereldwijde aanbod kwetsbaar maakt: de Straat van Hormuz.

Hormuz: het kwetsbare knooppunt

De Straat van Hormuz is een smalle zeestraat tussen Iran en het Arabische schiereiland, die op haar nauwste punt amper 54 kilometer breed is. Er zijn maar twee scheepvaartroutes voor inkomend en uitgaand verkeer.

Het economische belang van deze zeestraat is enorm.  Volgens het Internationaal Energieagentschap (IEA)  passeren er zo’n 20 miljoen vaten olie per dag, goed voor ongeveer 20% van de mondiale oliehandel. Ook voor LNG is de doorgang cruciaal: gas uit Qatar en de Verenigde Arabische Emiraten moet er nagenoeg volledig doorheen, samen goed voor circa 19% van de wereldwijde LNG-handel. En omdat Iran zelf een grote olieproducent blijft, met een ruwe-olieproductie van rond 3 miljoen vaten per dag, versterken spanningen in of rond de Straat van Hormuz het risico dat zowel de doorstroming als het aanbod onder druk komen te staan.

Belangrijk is dat de logistiek al kan haperen zonder harde blokkade. Ook verstoring in de zogenaamde ‘grijze zone’ kan volstaan: incidenten in of nabij vaarroutes, cyberrisico’s, hogere verzekeringspremies of reders die uit voorzorg wachten of omvaren. Dergelijke verstoringen vertalen zich snel in hogere kosten en vertragingen, en dus in hogere energieprijzen.

Juist daarom is de spanning op de energiemarkten en beurzen hoog: ze prijzen niet alleen een mogelijk fysiek tekort in, maar vooral het risico dat doorstroming via Hormuz duurder, trager of tijdelijk onmogelijk wordt. En omdat de omleidingsmogelijkheden beperkt zijn, blijft Hormuz een structurele kwetsbaarheid in het wereldwijde energiesysteem.

De economische kettingreactie

De economische impact van dit soort escalaties loopt meestal niet rechtstreeks via aandelen, maar via een kettingreactie. Het begint bij energie. Stijgende olie- en gasprijzen duwen gelijk de brede inflatie omhoog. Brandstof, gas en elektriciteit worden immers meteen duurder. Daarna volgt een tweede effect: transport, logistiek en productie kosten. Bedrijven proberen die hogere kosten geleidelijk door te rekenen. Hoe langer het conflict aanhoudt des te groter de kans dat de stijgende kosten zich breed nestelen in de economie en uiteindelijk zelfs de kerninflatie kunnen beïnvloeden.

Europa is daarbij kwetsbaarder dan de VS. Door de grotere afhankelijkheid van ingevoerde energie, vooral van gas en LNG, werken prijsstijgingen hier sneller door in inflatie en industriële kosten. De groei kan hierdoor tijdelijk afremmen. In de VS is die gevoeligheid doorgaans kleiner: de economie is veel minder afhankelijk van energie-import en heeft een sterkere eigen energieproductie. Dat verschil is ook belangrijk voor het beleid: omdat een energieschok in Europa sneller in de inflatiecijfers zichtbaar wordt, kan ze hier eerder impact hebben op het verwachte rentepad dan in de VS.

De volgende schakel is namelijk de rente. Centrale banken reageren doorgaans niet meteen op een tijdelijke stijging van olie en gas, omdat het om een externe kostenschok gaat. Maar markten kijken vooruit: als beleggers beginnen te vrezen dat energieprijzen langer hoog blijven, lopen inflatieverwachtingen op en wordt het waarschijnlijker dat renteverlagingen pas later komen. Dat zie je vaak het eerst in de obligatiemarkt: de langetermijnrente stijgt omdat beleggers bij hogere inflatie-onzekerheid alleen nog tegen een hoger rendement willen kopen.

En dat brengt ons bij de beurs. Hogere rentes, betekenen dat toekomstige winsten vandaag minder waard zijn. Dit kan druk zetten op aandelenwaarderingen. In periodes van geopolitieke onzekerheid verhogen beleggers bovendien hun veiligheidsmarge, waardoor de prijs die ze willen betalen voor dezelfde winstvooruitzichten daalt en koersen tijdelijk kunnen terugvallen of volatieler worden — ook zonder dat de economische cijfers al verslechteren. In dat klimaat krijgen klassieke veilige havens, zoals goud, vaak steun. Ook de Amerikaanse dollar houdt in onrustige marktfases vaak stand.

Duur bepaalt de schade

Bij geopolitieke conflicten is de eerste marktreactie vaak snel en emotioneel, maar de economische gevolgen worden vooral bepaald door één vraag: hoe lang houdt de verstoring aan? Bij snelle de-escalatie blijft de impact doorgaans beperkt tot tijdelijke volatiliteit en een kortstondige risicopremie in energieprijzen. Sleept het conflict aan, dan groeit de kans dat hogere olie- en gasprijzen breder doorwerken in inflatie, rente en groei. In dat scenario kunnen aandelenmarkten langer schommelend blijven, met mogelijk ook nieuwe dalingen. Juist daarom is het moeilijk om nu al de impact exact te voorspellen. In zulke omstandigheden loont het zelden om op basis van de eerste schokken drastische beleggingsbeslissingen te nemen.