Van schenking tot erfenis: het belang van traceerbaarheid

Schenkingen en erfenissen behoren tot uw eigen vermogen

Goederen die u tijdens uw huwelijk verkrijgt via een schenking of een erfenis, maken in beginsel deel uit van uw eigen vermogen. Hetzelfde geldt voor goederen die u al bezat vóór uw huwelijk. Daarbij maakt het geen verschil of u gehuwd bent onder een gemeenschapsstelsel² of onder een stelsel van scheiding van goederen. Ook eventuele meerwaarden die deze goederen genereren, blijven in principe eigen.

Voor de inkomsten uit die eigen goederen geldt een andere regeling. Denk bijvoorbeeld aan huurinkomsten uit een geërfde woning of aan dividenden en interesten van een geschonken effectenportefeuille. Bent u gehuwd onder een stelsel van scheiding van goederen, dan blijven deze inkomsten eigen. Bent u gehuwd onder een gemeenschapsstelsel, zoals het wettelijk stelsel, dan behoren ze in principe tot het gemeenschappelijk vermogen, net als uw beroepsinkomsten.

Wie gehuwd is onder het wettelijk stelsel moet bovendien rekening houden met het zogenaamde vermoeden van gemeenschap. Dat betekent dat goederen waarvan het eigen karakter niet bewezen kan worden, als gemeenschappelijk worden beschouwd. Voor onroerende goederen, bijvoorbeeld een perceel grond of een appartement, levert dit doorgaans weinig bewijsproblemen op. De notariële akte bepaalt immers wie eigenaar is. Voor roerende goederen ligt dat anders.

Zo geldt dit vermoeden van gemeenschap bijvoorbeeld niet alleen voor familiejuwelen en voor de aandelen van uw vennootschap, maar ook voor gelden en effecten die worden aangehouden op een geld- of effectenrekening die tijdens het huwelijk op uw persoonlijke naam werd geopend. Dat de rekening uitsluitend op uw naam staat, volstaat niet om aan te tonen dat deze tegoeden eigen zijn. Het huwelijksvermogensrechtelijk statuut van de tegoeden primeert immers op de titulatuur van de rekening. Om aan te tonen dat deze tegoeden tot uw eigen vermogen behoren, moet u kunnen bewijzen dat u ze al bezat vóór uw huwelijk of dat u ze later verkreeg door een schenking of erfenis. Documenten zoals schenkingsakten, aangiften van nalatenschap, oprichtingsaktes van vennootschappen, overnamecontracten, aankoopfacturen en rekeninguittreksels kunnen daarbij van groot belang zijn.

Let op voor vermenging

Wat gebeurt er wanneer u eigen gelden of effecten overboekt naar een gemeenschappelijk rekening³? Dat lijkt vaak praktisch, maar door deze vermenging verliezen deze eigen tegoeden hun eigen karakter en worden ze geacht tot het gemeenschappelijk vermogen te behoren. Hun herkomst wordt minder duidelijk, waardoor het later moeilijk, en soms zelfs onmogelijk, wordt om nog aan te tonen dat ze uitsluitend van u zijn. Bij een echtscheiding kan dit ertoe leiden dat u tegoeden moet delen waarvan u het persoonlijke karakter niet langer kunt bewijzen.

Ook bij een overlijden kan vermenging ongewenste gevolgen hebben. Overlijdt uw partner vóór u en kan u niet langer aantonen dat bepaalde gelden of effecten tot uw eigen vermogen behoren, dan riskeert u erfbelasting te moeten betalen op tegoeden die eigenlijk van uzelf zijn. Bij het overlijden van uw partner moet immers een aangifte van nalatenschap worden ingediend. Daarin moeten alle goederen worden opgenomen en correct worden ingedeeld tussen de categorieën ‘eigen goederen van de erflater⁴’ en ‘gemeenschappelijke goederen’. Op het eigen vermogen van de overledene en diens aandeel in het gemeenschappelijk vermogen is erfbelasting verschuldigd. Uw eigen goederen maken evenwel geen deel uit van zijn of haar nalatenschap en u betaalt hierop dan ook geen erfbelasting. Op voorwaarde dat u kan aantonen dat deze goederen deel uitmaken van uw eigen vermogen.

Recht op vergoeding

Hebt u toch eigen gelden op een gemeenschappelijke rekening gestort? Dan doet u er goed aan die situatie zo snel mogelijk recht te zetten. Is er al langere tijd sprake van vermenging, raadpleeg dan een notaris om na te gaan hoe deze tegoeden opnieuw kunnen worden afgescheiden. Gebeurt dat niet, dan worden deze gelden in principe geacht deel uit te maken van de huwelijksgemeenschap, en zal het gemeenschappelijk vermogen in het beste geval bij de ontbinding van het huwelijksstelsel, bijvoorbeeld door een echtscheiding of overlijden van één van u beiden, een vergoeding verschuldigd zijn aan uw eigen vermogen.

Om aanspraak te maken op die vergoeding volstaat het echter niet om het eigen karakter van deze gelden te bewijzen. U moet ook aantonen dat daadwerkelijke vermenging⁵ heeft plaatsgevonden tussen uw eigen gelden en gemeenschappelijke gelden, én dat deze vermenging onomkeerbaar is ingevolge de bewerkingen op deze rekening waardoor uw eigen gelden niet langer individualiseerbaar zijn en bijgevolg daadwerkelijk in het gemeenschappelijk vermogen zijn terechtgekomen⁶. Als u er niet in slaagt dit bewijs van onomkeerbare vermenging aan te tonen, dan riskeert u niet alleen uw eigen gelden te verliezen wanneer deze inmiddels zijn verbruikt, maar mogelijk ook uw recht op vergoeding. Om discussies en bewijsproblemen te voorkomen, houdt u eigen en gemeenschappelijke tegoeden daarom best strikt gescheiden. Eigen tegoeden boekt u op een rekening op uw persoonlijke naam, gemeenschappelijke tegoeden op een rekening op naam van beide partners.

Wees ook voorzichtig met de inkomsten van eigen goederen, zoals de huurgelden van een geërfde woning of interesten en dividenden van een ontvangen effectenportefeuille. Bent u gehuwd onder het wettelijke stelsel, dan behoren deze inkomsten in principe tot het gemeenschappelijk vermogen. U boekt ze daarom best op een gemeenschappelijke rekening. Wilt u dat deze inkomsten toch eigen blijven? Dan moet dit uitdrukkelijk worden opgenomen in uw huwelijksovereenkomst. Een notaris kan u daarbij begeleiden. Zo vermijdt u misverstanden en blijft de vermogenssituatie voor beide partners helder.

Belang voor de schenker

Ook wanneer u zelf een schenking doet, bijvoorbeeld aan uw kinderen, is het belangrijk dat de geschonken tegoeden identificeerbaar en traceerbaar blijven. Dat geldt in het bijzonder wanneer u in de schenkingsakte bepaalde modaliteiten hebt opgenomen, zoals een beding van conventionele terugkeer⁷, een uitsluitingsclausule of een beding van fideïcommis de residuo.

Beding van terugkeer

Het beding van terugkeer is een veelvoorkomende clausule in schenkingsakten. Hiermee kan een schenking met terugwerkende kracht ongedaan gemaakt worden wanneer uw kind vóór u overlijdt. De geschonken goederen, of de goederen die daarvoor in de plaats zijn gekomen door zaakvervanging, keren dan terug naar uw vermogen. Op die terugkeer is geen erfbelasting verschuldigd. Bovendien maken deze goederen geen deel uit van de nalatenschap van uw vooroverleden kind, zodat zijn of haar echtgeno(o)t(e) er geen vruchtgebruik op verkrijgt.

Om volledig uitwerking te kunnen krijgen, moeten de geschonken goederen, of de goederen die door zaakvervanging in de plaats zijn gekomen van de geschonken goederen, op het ogenblik van overlijden van uw kind nog identificeerbaar en traceerbaar zijn binnen zijn vermogen. Zoals hierboven al werd gezegd kan het vermoeden van gemeenschap hier roet in het eten gooien als de begiftigde gehuwd is onder een gemeenschapsstelsel. Het is dan ook van groot belang dat hij of zij deze geschonken tegoeden niet vermengt met andere tegoeden, zoals zijn of haar eigen spaargeld, die geen onderdeel zijn van de schenking.

Wanneer de geschonken goederen niet langer traceerbaar zijn, bestaat het risico dat u deze goederen, inclusief de sinds de schenking opgebouwde meerwaarde, niet meer kan terugvorderen. Bovendien kan de fiscale administratie proberen de geschonken goederen of minstens de meerwaarde ervan te belasten in de nalatenschap van uw kind. Zorg er daarom voor dat de herkomst ervan steeds aantoonbaar blijft, ook wanneer uw zoon of dochter van bank verandert of wanneer hij of zij deze tegoeden wenst te besteden.

Uitsluitingsclausule

Wilt u vermijden dat geschonken goederen bij een echtscheiding of overlijden van uw kind bij uw schoonkind terechtkomen? Dan kunt u in de schenkingsakte een uitsluitingsclausule opnemen. Daarmee bepaalt u dat de geschonken goederen niet mogen worden ingebracht in een huwelijksgemeenschap of onverdeeldheid tussen uw kind en diens partner. U kunt bovendien voorzien dat ook de inkomsten uit deze geschonken goederen, ongeacht het huwelijksvermogensstelsel van uw kind, steeds tot zijn of haar eigen vermogen moeten blijven behoren. Dat kan belangrijk zijn wanneer uw kind gehuwd is onder een gemeenschapsstelsel. Zonder afwijkende regeling behoren deze inkomsten immers doorgaans tot het gemeenschappelijk vermogen. Met een goed geformuleerde uitsluitingsclausule vermijdt u dat de geschonken goederen en hun inkomsten gemeenschappelijk worden.

Fideïcommis de residuo (restschenking)

Bij een schenking met een beding van fideïcommis de residuo schenkt u goederen aan een eerste begiftigde, bijvoorbeeld uw kinderen, met de bepaling dat wat bij diens overlijden overblijft, toekomt aan een tweede begiftigde, bijvoorbeeld uw kleinkinderen. Daarom spreekt men ook van een restschenking.

De eerste begiftigde mag de goederen in beginsel vrij gebruiken⁸ en zelfs verteren. Alleen wat uiteindelijk overblijft, gaat naar de tweede begiftigde. Het is dan ook belangrijk dat de goederen die het voorwerp uitmaken van de restschenking duidelijk identificeerbaar zijn en traceerbaar blijven waardoor het duidelijk is welke goederen bij het overlijden van de eerste begiftigde uiteindelijk bij de tweede begunstigde terecht moeten komen. Daarom is het aangewezen om in de schenkingsakte op te nemen dat de geschonken tegoeden op een afzonderlijke geld- of effectenrekening worden aangehouden. Vermijd bovendien dat ze vermengd raken met andere tegoeden van de eerste begiftigde, ook wanneer die van rekening of bank verandert. Houd er tot slot rekening mee dat banken rekeninguittreksels vaak slechts tien jaar bewaren.

Gesplitste aankoop

Met een gesplitste aankoop koopt u samen met uw kinderen een woning of appartement aan, bijvoorbeeld een tweede verblijf aan de kust. U verwerft het vruchtgebruik, terwijl uw kinderen de blote eigendom kopen. Zo behoudt u tijdens uw leven alle genotsrechten⁹ op het pand, terwijl uw kinderen bij uw overlijden automatisch volle eigenaar worden. In principe is daarop geen erfbelasting verschuldigd.

Een gesplitste aankoop werkt echter alleen wanneer elke partij haar aandeel in de aankoopprijs daadwerkelijk betaalt. U betaalt de waarde van het vruchtgebruik, uw kinderen de waarde van de blote eigendom. De wetgever¹⁰ vermoedt namelijk dat de vruchtgebruiker, in de praktijk vaak de ouders, de volledige aankoopprijs betaalt, dus niet alleen zijn aandeel maar ook het aandeel van de blote eigenaars (uw kinderen¹¹). In dat geval gaat de fiscus ervan uit dat het onroerend goed bij het overlijden van de vruchtgebruiker nog voor de volle eigendom aanwezig is in diens nalatenschap en bijgevolg belastbaar is met erfbelasting.

Willen de blote eigenaars (per hypothese uw kinderen) die belasting vermijden, dan moeten zij op het ogenblik van uw overlijden, mogelijk vele jaren na de aankoop, cumulatief drie zaken kunnen aantonen:

1. Zij beschikten over voldoende eigen middelen.

Uw kinderen moeten kunnen bewijzen dat zij op het moment van aankoop over voldoende financiële middelen beschikten om hun aandeel in de aankoopprijs, d.w.z. de waarde van de blote eigendom, te financieren. Als zij op het ogenblik van de aankoop zelf al over de nodige fondsen beschikken om hun aandeel in de woning te kopen, is het essentieel dat zij hiervan de nodige bewijzen bewaren, bijvoorbeeld door het overleggen van een portefeuillestaat of rekeninguittreksels op hun naam waaruit duidelijk blijkt dat zij op het ogenblik van de aankoop voldoende gelden hadden staan op hun rekening. De loutere vermelding in de notariële aankoopakte dat de blote eigendom met eigen middelen werd aangekocht (zonder verdere details of bewijsstukken), volstaat niet als tegenbewijs. Beschikten uw kinderen niet over voldoende eigen middelen, dan kunt u hen vooraf de nodige gelden schenken. Bewaar in dat geval ook de bewijsstukken van die schenking (schenkingsakte, hand- of bankgiftovereenkomst, rekeninguittreksels, enz.) zorgvuldig.

2. Zij hebben die middelen effectief gebruikt voor de aankoop

Daarnaast moeten zij kunnen aantonen dat deze gelden daadwerkelijk werden aangewend voor de aankoop van het onroerend goed. Rekeningafschriften en betalingsbewijzen vormen hierbij essentieel bewijs. Bewaar deze documenten zorgvuldig of laat ze aan de notariële aankoopakte toevoegen. De notaris vermeldt bovendien in de notariële aankoopakte vanuit welke rekeningen de vruchtgebruiker(s) en de blote eigenaars(s) hun respectievelijke aandelen in de aankoopprijs hebben betaald.

3. De prijsverdeling was correct

Tot slot moet ook kunnen worden aangetoond dat de aankoopprijs correct werd uitgesplitst tussen de vruchtgebruik(s) en de blote eigenaar(s).

Voor meer informatie over dit onderwerp verwijzen wij naar onze eerdere publicatie Wegwijs in de gesplitste aankoop van onroerend goed.

Vergeet niet om al deze bewijsstukken te bewaren en beschikbaar te maken voor uw nabestaanden. Het digitale archief van Delen Private Bank kan hierbij een handige oplossing bieden. Zo bewaart u belangrijke documenten centraal, veilig en eenvoudig toegankelijk voor uzelf en, indien gewenst, voor uw nabestaanden.

Praktische aanbevelingen

Een schenking of erfenis ontvangen volstaat niet altijd om uw rechten daarop blijvend te vrijwaren. Wilt u vermijden dat u erfbelasting betaalt op tegoeden die eigenlijk van u zijn, dat deze bij een echtscheiding toch moeten worden gedeeld, of dat schenkingsmodaliteiten hun uitwerking verliezen? Dan is het belangrijk dat schenkingen en erfenissen identificeerbaar en traceerbaar blijven.

Delen Private Bank raadt daarom aan om voor elke schenking een aparte rekening te openen. Ook geërfde gelden en effecten houdt u best aan op een afzonderlijke rekening op uw persoonlijke naam. Bewaar relevante bewijsstukken zorgvuldig en vermijd elke vorm van vermenging met andere tegoeden. Vermijd ook bijstortingen op dergelijke rekeningen en wees voorzichtig wanneer u meerdere rekeningen wilt samenvoegen. Ga daarbij steeds na of de historiek van de tegoeden, eventuele schenkingsmodaliteiten en fiscale gevolgen identiek zijn.

Ook wanneer u zelf een schenking doet, is het belangrijk dat de begiftigde de geschonken tegoeden bewaart op een aparte, persoonlijke rekening zodat de schenkingsmodaliteiten hun uitwerking behouden.

Heeft u vragen over dit onderwerp of wenst u hierover van gedachten te wisselen? Aarzel dan niet om contact op te nemen met uw relatiebeheerder.>